در قرن سوم هجري يكي از علما و محدثين قم به نام (ابوالصديم حسين بن علي بن آدم اشعري ) كه در زمره صحابه حضرت امام علي النقي (ع) و حضرت امام حسن عسگري (ع) به شمار مي رفت . مسجدي در قم بنا كرد . طبق نوشته كتاب تاريخ قديم قم كه در قرن چهارم هجري نوشته شده است معلوم نيست كه محل آن مسجد در كدام يك از مكانهاي زير بوده است : - مسجدي به نام مسجد جامع كه در يكي از محله هاي قديمي قم نزديك دروازه ري واقع شده - مسجدي كه اكنون به نام امام حسن عسگري شناخته مي شود . - مسجدي كه در حدود خاكفرج و اراضي كميدان واقع بوده و اكنون اثري از آن به جاي نمانده و به احتمال قوي و به موجب قراين تاريخي همين مسجد بوده است . مسجدي كه اكنون برجاست و به نام مسجد جامع قم شناخته مي شود . همان است كه در محله مسجد جامع در خيابان آذر و نزديكي دروازه ري واقع شده است . مسجد جامع عتيق و تاريخي قم مجموعه اي از بناهاي چند عصر و از جمله مساجد دو ايواني به شكل مربع مستطيل است . اسكلت اصلي گنبدخانه متوازن آن به نيمه نخست سده ششم ه. ق تعلق دارد . اين مسجد پس از مسجد امام حسن عسگري قديمي ترين مسجدي است كه در قم بنا شده و به اعتبار متون معتبر . سال احداث بناي كنوني گنبدخانه 529 ه. ق است . اين تاريخ تا پيش از تعميرات دوران فتحعلي شاه در كتيبه هاي گچبري موجود در بنا به وضوح نمايان بود . ايوان : يكي از زيباترين و با شكوه ترين بناهاي اين مجموعه ايوان بسيار مجلل آن است . اين ايوان به دهانه 14 عرض 7 و ارتفاع 18 متر از نظر تناسب و زيبايي . ممتاز و بي نظير است . مقرنس گچي پوشش ايوان و نيز نقشه كاشي كاري ديوار آن كه در ميانه قابهايي از آجر كلوكي (آجر كوچك) و تراش توام با نمابندي كتيبه هاي متعدد موضعي و كمربندي جلب توجه مي كند بيش از هر چيز موجب تحسين معماران و هنرمندان مي شود . در توصيف اين ايوان بايد گفت كه مظهر جمال . اعتدال و توازن است زيرا تمام اجزاي آن در جاي خود قرار گرفته و متناسب است . مقرنس پوشش آن با نقشه بسيار جالبي طراحي شده كه دربرگيرنده دو كوه مطبق و معلق در دو طرف آن است و مانند دو گنبد پنج طبقه به نظر مي رسد كه هر طبقه آن داراي پنج قطار با پنج حوضچه بزرگ و كوچك است . در ميان دو گنبد آويزان سه حوض بزرگ وارونه با سطح قوسي آراسته و مزين به ترنج هايي از كاشي معرق وجود دارد كه در ميان قابي از كاشي هاي سفالي با جدار هشت تايي صفه دار نمايان است . بين اين حوض ها جداري شبيه دو گنبد كوچك و معلق با حوضچه هاي متنوع و منظم در سه رديف با قطارهاي مشابه وجود دارد . مشخص نيست اين مصالح ساختماني سنگين را چگونه تا سقف بالا برده و چگونه آنجا آويخته اند كه پس از قرن ها هنوز بي خدشه و شكست پابرجا و سالم باقي مانده است . اين مقرنس بي نظير و ممتاز كه از نقاشي ملات سازي توام با رنگ آميزي طلايي برخوردار است از دور به صورت مقرنسي از آجر نمايان است . تزيينات كاشي اين مسجد در زمان فتحعلي شاه و در سال 1248 ه. ق صورت گرفته كه به مرور شكسته و ريخته شد . از اين رو ابتدا از طرف مرحوم حضرت آيت الله فيض در سال 1365 ه. ق و مجددا از طرف آيت الله العظمي بروجردي در سال 1375 ه. ق تمام مسجد تعمير و به ازاره سنگي آراسته و مزين گرديد . اين كاشي كاري بر فراز ازاره اي از سنگ تراش سفيد به ارتفاع 20/1 متر است و تمام بدنه ايوان را از بغله ها و اسپر تا كتيبه كمربندي تزيين نموده است . كاشي ها خشتي منقش هفت رنگ با نقشه بند اسليمي و اژدربندي است و در ميانه كاشي كاري آن چند خط عمودي و افقي از آجر كلوكي و تراش ديده مي شود كه مانند قابي كاشي ها را در ميان گرفته و وسط هر قاب نمايي ساخته شده و درون هر نما ترنجي ديده مي شود كه روي آن آيه اي نوشته شده است . اين آيه در كتيبه معابد و مشاهد از آثار مخصوص فتحعلي شاه است و در سينه اسپر بالاي پوشش دو قوسي سه درگاه ورودي به مقصوره سه قاب آجري مربع مستطيل گرفته شده كه درون آنها با كاشي هاي خوش نقش . زيبا و شفافي مزين شده است . در قاب وسطي در ترنجي كشيده به خط ريز ثلث آيه الكرسي نوشته شده است . در كمرگاه ايوان كتيبه اي از كاشي خشتي با زمينه لاجوردي وجود دارد كه به خط ثلث سفيد بر روي آن سوره مباركه جمعه خوانده مي شود . لبه ايوان از دو قوس بالا و نيز طرفين به صورت گيلويي و روي آن طره برنجي پيچي از كاشي فيروزه فام هر يك به اندازه 40% در 40 % به كار برده شده و شبيه آثار قرن هشتم است . اين لبه منظره ايوان را بسيار زيبا كرده است . در دو طرف ايوان جرزهايي به عرض دو و نيم متر و ارتفاع 18 متر وجود دارد و متصل به آنها صفه محرابي است كه بر فراز هر يك ايواني با پوشش مقرنس بديع است و در كنار آن نيز جرز ديگري قرار دارد . به اين ترتيب در مجموع چهار جرز وجود دارد كه تمامي به كاشي هاي خوش نقش و زيبا آراسته شده اند . لچكي ها و پيشاني ايوان نيز اراسته به كاشي گره سازي است . در پيشاني ايوان و دو ايوانچه دو طرف آن كتيبه اي به طول 28 و عرض يك متر از كاشي هاي خشتي قرار دارد . روي اين كاشي خشتي با خط خاصي كه برگرفته از ثلث . نسخ و ريحاني است به صورت متداخل آيه اي از سوره مباركه نور آمده است . مقصوره : در طرف جنوبي اين ايوان مقصوره اي به ارتفاع 30 و دهانه 23 متر وجود دارد كه در ضلع جنوبي آن محراب بزرگي قرار دارد . در ضلع شمالي آن سه درگاه بزرگ و كوچك به ايوان و از طرف شرقي و غربي آن هم دو درگاه به دو گوشواري كه در دو طرف قرار دارد گشوده شده است . محراب شاه نشين آن به عرض يك متر و دهانه چهار متر با پوشش پخ و بغله ها و اسپر كه به كاشي هاي خشتي منقش هفت رنگ زمان فتحعلي شاهي مزين شده و داراي پوشش رسمي بندي و معقلي است . بقيه ديوار ايوان از جرز و اسپر داراي ازاره 30/1 متر سنگي و بالاي آن آراسته به گچبري با نقشه ملات سازي طلايي است و سه درگاه ورودي آن يكي در وسط با دهانه پنج متر و دو درگاه ديگر هر كدام با دهانه دو متر در طرفين قرار دارد . در كمر آن كتيبه اي كمربندي از گچبري به خط ثلث ممتاز (شيخ محمد حسن قمي) كه روي آن سوره تبارك نوشته شده ديده مي شود . در پايان عباراتي كه نشان از تعمير مقصوره و احداث شبستان ها از طرف فتحعلي شاه در سال 1246 دارد گچبري شده است كه البته بيشتر آن ساييده شده و غير قابل خواندن است . فقط در ضلع غربي آن نام فتحعلي شاه قابل رويت است . در چهار طرف مقصوره نيم طاقي بالا امده كه فرم مربع را به هشت ضلعي بدل ساخته و تمام بدنه آنها به صورت قوسي مقعر آراسته به كنده كاري توام با نقاشي هاي رنگين است و پوشش آنها با پوشش درگاه در يك سطح قرار دارد . در اين قسمت هشت نما با بدنه گچبري شده ديده مي شود و در بالاي آنها ساختمان به شكل شانزده ضلعي درآمده و شانزده نما ساخته شده است . در اين نماها يكي در ميان به صورت نورگير ميان تهي و توپر ديده مي شود كه به وسيله كنده كاري توام با رنگ آميزي م