آداب رمضان در استان سمنان

1- پیشواز و استقبال:

          رمضان ماه تزکیه نفس و ماه مهمانی خداوند است .  در اين ماه پر بركت روزه داران برسر سفره میهمانی پروردگار می نشینند و از فضائل اخلاقی آن  بهره مند می شوند. از دیرباز تاکنون یک یا چند روز مانده به رمضان، مردم به پیشواز این ماه رفته و روزه گرفتن را آغاز می نمایند. علاوه بر آن با گردگیری، غبار روبی و نظافت منازل و مساجد به استقبال ماه رمضان می روند. دعوت از روحانی برای برپایی نماز جماعت و بیان احکام شرعی در طول ماه مبارک رمضان در نقاط روستائی از دیگر آداب مربوط به این ماه می باشد. گفتنی است که در برخي شهرهاو  روستاهای استان سمنان زنان به مناسبت فرا رسیدن این ماه به سر، دست و پاهای خود حنا می بندند. تهیه مایحتاج مورد نیاز ماه رمضان در نقاط شهری و روستایی از چند روز مانده به آغاز این ماه عزیز مرسوم است.

2- آداب سحر و افطار:

          پیش از این در شبهای ماه رمضان و به هنگام سحر فردی خوش صدا بر روی پشت بام خانه خود و یا مسجد اقدام به خواندن دعا و مناجات  می نمود، گاهاً این افراد در حین گذر از کوچه های هر محله با خواندن دعاهای مختلف اقدام به بیدار نمودن اهالی در وقت سحر می نمودند. این کار در اصطلاح محلی، «شب خوانی» (شوخوانی) گفته می شود. امروزه صدای دعا و مناجات از بلندگوی مساجد نقاط شهری و روستایی به گوش می رسد. کوبیدن بر روی ظروف مس و طبل از دیگر روشهای آگاه ساختن اهالی در هنگام سحر بوده است. بیدار کردن اهالی یک کوچه، یا محله توسط فردی از همسایگان نیز در این خصوص متداول می باشد. زدن زنگ خانه  و یا کوبیدن دیوار خانه های قرار گرفته در مجاورت یکدیگراز جمله روشهای اعلام هنگام سحر در منطقه است. در گذشته در شهر سمنان فردی خوش صدا بر بام رفته و با صدایی رسا اين جمله را تكرار مي نمود . 

آب است و تریاک، وقت هست و هوشیار، وقت هست و بیدار.

بدین شکل اهالی شهر از وقت سحر مطلع می گردیدند.

          در برخی روستاهای استان علاوه بر شب خوانی و پخش مناجات اهالی از بانگ خروس و یا موقعیت ستارگان آسمان به وقت سحر پی می برند. نمونه ای از مناجات شوخوان ها:

          الله تویی، مرد تویی، دانایی     از مورچه ای که دم زند در ته چاه

          از دم زدن مور آگاه تویی یا الله        یا رب تو گناهان مرا دو نیمه کن در هر «ساد » (ساعت)          نیمی به حسن بخش، نیمی به حسین.

          اهالی روستای عشقوان در منطقه خوارتوران مراسم شب خوانی را چوشی (چاوشي)  می گویند. ایشان با پنهان شدن ستاره َپل از خوردن سحري دست مي كشند . 

          هنگام غروب آفتاب و بگوش رسیدن صدای اذان، وقت افطار و باز کردن روزه است. زنان برای تهیه افطار از هنگام ظهر مشغول پخت غذا و تهیه سفره افطاری میشوند . مرسوم است که پس از صرف افطارمردان و زنان خود را به مسجد محل رسانده و نماز مغرب و عشاء را به جماعت می خوانند. در برخی مساجد نیز نماز جماعت قبل از گشودن روزه اقامه میگردد. بطور کلی حضور افراد در نمازهای جماعت یومیه در ماه مبارک رمضان بیشتر مورد توجه است. مردان و زنان پس از خواندن نماز جماعت ظهر و عصربه تلاوت  قرآن میپردازند. قرائت یک جزء از کلام ا.. مجید در هر روز از ایام این ماه مورد توجه اهالی منطقه است. جلسات مقابله  قرآن در طی سی روز ماه مبارک توسط زنان در خانه هاو یا زينبيه بر پا می گردد.

          در برخی نقاط پس از ختم کامل قرآن، هر کس به فراخور وسع مالی خود مقداری نبات، نقل، برنج و یا گلاب به  جلسه آورده و به نیت برکت بین حاضرین پخش می کند. در برخی مناطق هر فردی که بر اساس نوبت سوره قل هوا.. را قرائت کند، پس از ماه رمضان دیگر افراد جلسه را برای خوردن آش و یا شیرینی به منزل خود دعوت می نماید.

          دعوت از دوستان، اقوام و آشنایان برای صرف افطار از دیگر رسوماتی است که در این ایام بر گزار می گردد. برخي اهالی شهر دامغان در اولین جمعه ماه مبارک رمضان در خانه های خود نماز جعفر طیار می خوانند.

3- خوراک:

          اهالی استان سمنان در ماه مبارک رمضان برای وعده سحری از غذاهایی چون برنج و خورشت و گاهاً ته چین و آبگوشت استفاده می نمایند. به هنگام غروب آفتاب و با شنیدن اذان، روزه خود را با قدری آب گرم، نمک و یا خرما باز نموده، سپس غذای افطاری که شامل کوکو، نان، پنیر، سبزی، سوپ ویا انواع آش می باشد را میل می کنند. در برخی نقاط تهیه اقلامی چون شیر برنج، فرنی، شله زرد، حسّو (در شهر شاهرود)، لرزان (شاهرود، دامغان)، آروشه و حلوای آروشه (سمنان و توابع) مبادرت می ورزند.

          در باوراهالی حضرت علی(ع) براي افطار نان جو و خرما میل می نموده، بر این اساس برخی نیز روزه خود را با نان و خرما افطار می کنند. پخت انواع نان بخصوص نان های روغنی در طول ماه رمضان مرسوم می باشد. پرداخت هزینه نانوائی هاوتوزیع نان صلواتی ازدیگرآداب حسنه این ایام است.

4- مراسم شب های قدر:

          اهالی استان در شب های قدر (شب های 19، 21 و 23 رمضان) پس از صرف افطار در مسجد محل خود حضور یافته و با خواندن قرآن و دعاهای جوشن کبیر، مجیر، افتتاح و ذکر مصیبت به شب زنده داری مبادرت می ورزند. سخنرانی وعاظ در ارتباط با شهادت حضرت علی(ع) و عزاداری از دیگر مراسم شبهای قدر است  . در برخی از مساجد نقاط شهری و یا روستائی گستردن سفره سحری برای پذیرائی از عزاداران مرسوم می باشد. زنان در شب های قدر خرما، انواع نان محلی، شله زرد و غیره بین عزاداران تقسیم می کنند. در شهرهای سمنان، دامغان، گرمسار، مجن، بیارجمند و شاهرود زنان و مردان در لیالی قدر هم زمان با خواندن هربند از دعای جوشن کبیر بر روی ظرفی از قند، نبات، نقل و یا خرما دميده و خوردن آن را به نیت شفا و تبرک توصیه می کنند. همچنین گره زدن بر روی نخ به هنگام خواندن دعای جوشن کبیر پس از قرائت هر بندازدعا توسط برخی از زنان مر سوم است. نخ صد گره را برای گشایش کار و گشایش بخت دختران در ميان قرآن نگه می دارند. در شهر شاهرود زنان همزمان با تلاوت دعای جوشن کبیر ظرفی از آب حاوی زعفران را نزد خود نگه داشته و با خواندن هر بند از دعا بر آن می دمند تا به عنوان تبرک آن را با خود به خانه ببرند. انجام غسل شب احیاء، خواندن نماز صد رکعتی و غیره از دیگر آداب و اعمال مربوط به شبهای قدراست. در روستای جزن دامغان نیز در این شب ها دستجات زنجیر زن از مساجد و حسینه های محل، به راه افتاده و با گذر از معابر و کوچه ها به زنجیر زنی و عزادارای می پردازند.

5- شهادت حضرت علی(ع):

          در شب های قدر اهالی نقاط مختلف شهری و روستایی اقدام به برپائی مجالس عزادارای می نمایند. پوشیدن لباس سیاه به نشانه عزا و ماتم در ایام شهادت حضرت علی(ع) امري متداول است . 

           بنا برباوري كهن اهالی نقاط مختلف استان کار کردن در روز 21 ماه رمضان را حرام دانسته و در مجالس غزاداری حضور می یابند. در نقاط شهری با فرا رسیدن اين مناسبت حرکت دستجات سینه زنی از اماكن مذهبی و  مساجد آغاز شده وعزاداران  با گذر از معابر و خیابانها چنین می گویند:

          «وای علی کشته شد                       شوهر زهرا چه شد»

          حرکت این قبیل دستجات غالباً به اماکن مقدس همچون امامزاده، مساجد و یا گلزار شهدا ختم می گردد.

          در روستای کوه زر با فرار رسیدن 21 رمضان برخی اهالی به نیت اموات خود نان فتیر پخته و بین سایرین  تقسیم می نمایند. اهالی نقاط کویری استان سمنان در روز شهادت حضرت علی(ع) از انجام فعالیت هاي  روزمره خودداری نمودهو مرسوم است که دامداران شیر دامهای خود را در این روز به فقرا و نیازمندان داده و یا برای تهیه افطار و پذیرایی از نماگزاران به مساجد محل می دهند.

          اقدام اهالی نقاط مختلف برای گستردن سفره افطاری در لیالی قدر بسیار چشمگیر است. تهیه و تقسیم کردن خیرات برای آمرزش اموات نیز در این شبها مورد توجه اهالی منطقه می باشد.

6- شب 27 ماه رمضان:

          در باور برخی اهالي ، نزول قرآن در این شب وقوع گردیده بر این اساس برخی تا پاسی از شب به احیاء و شب زنده داری در مساجد می پردازند. زنان سمنانی، گرمساری و دامغانی در این روز به جهت شادی ناشی از کشته شدن قاتل ملعون امام علی(ع) بر دست و پای خود حنا می مالند.. در شهر سمنان بنا به باوری کهن زنانی که رحم ایشان جنین را نگه نمی دارد در این شب از هفت خانه تکه ای نان طلب نموده و آن را با گوشت قربانی ذبح شده در عید قربان آن سال می خورند تا مشکل ایشان برطرف گردد.

          برخی زنان در این روز گوش دختران خود را سوراخ کرده و برای آنها گوشواره می خرند. گفتنی است که در شهرهای شاهرود، گرمسار و روستای جزن برخی زنان در بین نماز ظهر و عصر با اندکی پارچه، نخ و سوزن کیسه ای کوچک دوخته و سکه ای جهت تبرک درون آن مي نهند  . شاهرودي ها آن را كيسه ُمراد ناميده و به جهت بر آورده شدن حاجت آن را تا سال ديگر نزد خود نگه مي دارند . همچنین در شهر شاهرود خوردن کله و پاچه در این شب برای افطار مرسوم است. اهالی  بر این باورند که در این شب ابن ملجم قاتل امام علی(ع) کشته شده است.

7- عید فطر:

          در آخرین روز  از ماه مبارک رمضان، اهالی نقاط مختلف خود را برای فرا رسيدن عيد رمضان مهيا مي نمايند . برای این منظور غسل کرده، لباس تميزیا نو پوشیده و به استقبال عید فطر می روند. رؤیت هلال ماه شوال نشانی بر پايان ماه مهماني خدا است که این امر در گذشته توسط افراد خبره و مطلع به اطلاع مردم رسانده می شد و امروزه از طریق رسانه های جمعی اعلام میگردد. هنگام افطار آخرین شب از ماه رمضان اعضاء هر خانواده    بنابر قوت غالب فطریه خود را دست به دست چرخانده و آن را برای افراد مستمند کنار می گذارند. در منطقه کویری اگر زکات فطریه،

 گندم و یا اقلامی دیگر به غیر از پول باشد آن را داخل ظرفی ریخته و دست به دست می گردانند. مرسوم است که اعضاء خانواده هر یک بر روي  گندم یا برنج دست زده و سپس آن را به فقرا می دهند.

          در روستای نام نیک  در منطقه کالپوش به مناسبت عید فطر فردی که تازه پدر شده کفش های خود را وزن نموده و همان مقدار گندم یابرنج به فقرا می دهد.

          نماز عید فطر همزمان با طلوع خورشيد با ذکر اللهم لبیک در  نقاط شهري و روستايي بر پا مي گردد . پس از نماز مومنین با یکدیگر دیده و بوسی نموده و قبولی طاعات یکدیگر را از باریتعالی طلب می نمایند. صله رحم، زیارت اهل قبور و اماکن مقدس و دید و بازدید از جمله آداب این عید فرخنده است. دیگر اینکه اهالی هر محل به دیدن خانواده هایی که به تازگی عزیزی را از دست داده اند و به اصطلاح "نوعید" دارند می شتابند .عیادت از بیماران و بردن هدیه برای نوعروسان از دیگر آداب این روز می باشد.

          در بر خي نقاط نيز تمامی خانواده های عزادار  براي اين منظوردر حسینیه محل گرد هم آمده و اهالی به دیدن آنها می روند. مرسوم است كه صاحبان  عزااز مهمانان خود با شیر، خرما، نان و میوه پذیرایی می نمایند.

           مصالحه و آشتی دادن افرادی که کدورتی از یکدیگر به دل دارنداز ديگر آداب مرسوم در روز عيد فطر است .

فاطمه قلی پور/پژوهشگرمردم شناسی